जगन्नाथ आत्रेय
महेन्द्रनगर, कञ्चनपुर

साहित्यकारको प्रतिभा उमेरले होइन, संवेदनशीलता, दृष्टि, संस्कार र सिर्जनात्मक चेतनाले मापन गरिन्छ। यही यथार्थलाई प्रमाणित गर्ने एउटा महत्वपूर्ण काव्यदस्तावेज हो विकास गौतमद्वारा ११ वर्षको उमेरमा रचित कविता ‘म बालक’। वि.सं. २०२२ सालमा दाङको पद्मोदय हाईस्कूल, घोराहीको मुखपत्र ‘ज्योत्सना’ मा प्रकाशित यो कविता त्यसबेलाका कक्षा ७ का विद्यार्थी विकास गौतमको पहिलो प्रकाशित रचनामध्ये एक हो। कवि स्वयंले स्मरण गरेअनुसार उनी त्यस समय साहित्यप्रति अत्यन्त अनुरागी थिए। पछि २०३५ सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय, कीर्तिपुरमा आयोजित अन्तर–होस्टेल उपत्यकाव्यापी कविता प्रतियोगितामा प्रथम स्थान प्राप्त गर्नु उनको प्रारम्भिक प्रतिभाको स्वाभाविक विस्तार थियो।
त्यसपछि शिक्षण, विज्ञान, बौद्धिक नेतृत्व र वैचारिक लेखनमा सक्रिय रहँदा कविता लेखन निरन्तर रहन सकेन। तर आज छ दशकपछि यो कविता पुनः पढ्दा एउटा बालकभित्र कति उन्नत राष्ट्रिय चेतना, मानवीय मूल्य, कर्मशीलता, अध्ययनशीलता र भविष्यदर्शी दृष्टिको विकास भइसकेको थियो भन्ने कुरा अत्यन्त स्पष्ट हुन्छ। अहिले पनि उनी शिक्षण सेवाबाट अवकाश प्राप्त गरिसकेपछि बुद्धिजीवी परिषद्, विज्ञान शिक्षक समाज तथा लेखन–प्रकाशनमार्फत बौद्धिक नेतृत्वमा सक्रिय छन्। यसर्थ, यो कविता केवल बाल्यकालको भावुक अभिव्यक्ति मात्र होइन, उनको सम्पूर्ण जीवनदर्शनको प्रारम्भिक घोषणापत्र पनि हो।
नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनका दाङ जिल्ला पूर्व अध्यक्ष एवं नेपाल बौद्धिक परिषद्का केन्द्रीय सदस्य विकास गौतम अहिले पनि निरन्तर सामाजिक काममा क्रियाशील हुनुहुन्छ । साथै उहाँले आफ्नो लेख्नेलाई पनि निरन्तरता दिइरहनुभएको छ ।

उहाँ दाङको घोराई स्थित दीपकिखा कलेज/स्कुलका संस्थापक सदस्य एवम् सञ्चालक समिति सदस्य हुनुहुन्छ ।

कविताको पूर्ण पाठ
म बालक
— विकास गौतम (कक्षा ७)
म एक सुकर्म बालक,
महान यात्री बन्छु,
तुफान भई अघि सरी,
विकास मन्त्र फुक्दछु।
स्वदेशको निमित्तमा,
म प्राण-त्यागी बन्छु,
सिरिरी-सिरिरी हावा सरी,
बहेर नित्य चल्दछु।
दुःख सुख प्रेममा,
सहायक पात्र बन्छु,
कलम लिए नयाँ कुरा,
सदैव लेखन थाल्दछु।
महान व्यक्ति साथमा,
रही सुकर्म गर्दछु,
कला कलाको विविधतामा,
प्रखर ज्योति बाल्दछु।
समस्त बाल-बालिका,
मेरो कुटुम्ब ठान्दछु,
नयाँ-नयाँ कुरा सिकि,
स्वदेश कीर्ति राख्दछु।
सुचेतनाको मन्त्र लिई,
फु फु गरेर फुक्दछु,
बगैंचाभित्रका ति घाँसमा,
मलम लगाई छर्दछु।
म एक सुकर्म बालक,
भविष्य रत्न बन्छु,
स्वदेश धर्म जागृतिमा,
ज्ञानी गुणी म बन्छु।

शीर्षकको सार्थकता
‘म बालक’ शीर्षक अत्यन्त सरल भए पनि यसको अर्थ अत्यन्त व्यापक छ। यहाँ ‘म’ कुनै एक व्यक्तिको परिचय होइन, सम्पूर्ण सचेत नेपाली बालकको प्रतिनिधि स्वर हो। शीर्षकले आत्मपरिचयबाट प्रारम्भ भएर राष्ट्रनिर्माणको संकल्पमा पुग्ने सम्पूर्ण कविताको भावलाई समेटेको छ। यस दृष्टिले शीर्षक अत्यन्त उपयुक्त, सार्थक र प्रभावकारी छ।

कविताको समग्र भावार्थ
यो कविता एउटा आदर्श, कर्मशील, अध्ययनशील, राष्ट्रप्रेमी तथा नैतिक बालकको आत्मप्रतिज्ञा हो। कविले आफूलाई महान् यात्री, ज्ञानको साधक, समाजसेवी, लेखक, कलाकार, सहयोगी, राष्ट्रभक्त र भविष्यको योग्य नागरिकका रूपमा निर्माण गर्ने संकल्प व्यक्त गरेका छन्। व्यक्तिगत उन्नतिभन्दा सामाजिक दायित्व र राष्ट्रिय हितलाई उनले प्राथमिकता दिएका छन्।
यसरी कविताले एउटा बालकको आत्मविकासदेखि राष्ट्रनिर्माणसम्मको जीवनदर्शन प्रस्तुत गर्दछ।

मूल सन्देश
यस कविताको मूल सन्देश आदर्श नागरिक निर्माण हो।
कविताले दिन खोजेका प्रमुख सन्देशहरू यस्ता छन्—
सुकर्म नै महानताको आधार हो।
ज्ञान र अध्ययन जीवनभर आवश्यक हुन्छ।
स्वदेशप्रेम नै सर्वोच्च धर्म हो।
समाजमा सहयोग, प्रेम र मानवीयता आवश्यक छ।
महान व्यक्तित्वको अनुकरणले व्यक्तित्व विकास हुन्छ।
कला, साहित्य र चेतनाले समाजलाई उज्यालो बनाउँछन्।
आजको बालक नै भोलिको राष्ट्रनिर्माता हो।

कविताले संकेत गरेको कवि–प्रवृत्ति
यो कविता पढ्दा विकास गौतमको भावी व्यक्तित्वका धेरै संकेतहरू देखिन्छन्।
राष्ट्रवादी चेतना :
“स्वदेशको निमित्तमा,
म प्राण-त्यागी बन्छु।”
देशका लागि जीवन अर्पण गर्ने संकल्प राष्ट्रप्रेमको उत्कृष्ट उदाहरण हो।

प्रगतिशील चेतना :
“नयाँ-नयाँ कुरा सिकि,
स्वदेश कीर्ति राख्दछु।”
नवीन ज्ञान र परिवर्तनप्रतिको आकर्षण स्पष्ट देखिन्छ।
मानवतावादी दृष्टि :
“दुःख सुख प्रेममा,
सहायक पात्र बन्छु।”
मानिसप्रति सहयोग र सहानुभूति कविको मूल स्वभाव हो।
शिक्षामूलक चेतना : सम्पूर्ण कविता नै बालबालिकालाई आदर्श जीवनतर्फ प्रेरित गर्ने उद्देश्यले लेखिएको देखिन्छ।
कर्मवादी दर्शन : कविताभरि कर्म, अध्ययन, सेवा र त्यागको निरन्तर आग्रह पाइन्छ।
रस विवेचना
यस कविताको प्रधान रस वीर रस हो।
देशका लागि समर्पण, भविष्य निर्माणको संकल्प तथा कर्मशीलताको उद्घोषले उत्साह उत्पन्न गर्दछ।
उदाहरण—
“स्वदेशको निमित्तमा,
म प्राण-त्यागी बन्छु।”
यहाँ राष्ट्रका लागि जीवन अर्पण गर्ने साहस वीर रसको उत्कृष्ट अभिव्यक्ति हो।
सहायक रूपमा शान्त रस पनि पाइन्छ।
उदाहरण—
“दुःख सुख प्रेममा,
सहायक पात्र बन्छु।”
यसमा मानव सेवा, प्रेम र सद्भावको भाव व्यक्त भएको छ।
त्यसैगरी भविष्यप्रतिको उज्यालो विश्वासले अद्भुत रसको हल्का स्पर्श पनि दिएको अनुभव हुन्छ।
छन्द विवेचना
यो कविता परम्परागत संस्कृत वा नेपाली वर्णिक छन्दमा लेखिएको देखिँदैन।
यसलाई स्वच्छन्द लयात्मक छन्द अथवा मुक्त लययुक्त पद्य भन्न सकिन्छ।
विशेषताहरू—
प्रत्येक स्लोक चार पङ्क्तिको
अन्तिम क्रियापद “बन्छु”, “फुक्दछु”, “राख्दछु”, “चल्दछु” आदिको पुनरावृत्तिले लय सिर्जना गरेको छ।
गेयता स्वाभाविक छ।
बालकविताका लागि आवश्यक सरल लय कायम छ।
उदाहरण—
म एक सुकर्म बालक,
महान यात्री बन्छु।
यसमा मात्रिक समानता नभए पनि सहज लय छ।

अलंकार विवेचना
1. अनुप्रास अलंकार
एकै वर्णको पुनरावृत्तिबाट मधुरता आएको छ।
उदाहरण—
“सिरिरी-सिरिरी”
‘स’ वर्णको पुनरावृत्तिले ध्वन्यात्मक सौन्दर्य सिर्जना गरेको छ।

2. पुनरुक्ति प्रकाश
एकै शब्दको पुनरावृत्तिबाट भावमा जोड आएको छ।
उदाहरण—
“नयाँ-नयाँ”
“सिरिरी-सिरिरी”
“फु फु”

3. उपमा अलंकार
उपमेयलाई उपमानसँग तुलना गरिएको छ।
उदाहरण—
“सिरिरी-सिरिरी हावा सरी”
बालकको गतिशीलतालाई हावासँग तुलना गरिएको छ।

4. रूपकको आभास
“भविष्य रत्न बन्छु।”
यहाँ आफूलाई भविष्यको रत्नका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

5. प्रतीक
कलम = ज्ञान र साहित्य
ज्योति = चेतना
मलम = सुधार
हावा = गतिशीलता
रत्न = उत्कृष्ट नागरिक

बिम्ब र प्रतीक योजना
कवितामा बिम्ब अत्यधिक जटिल छैनन्, तर प्रभावकारी छन्।
हावा – गति र परिवर्तन
कलम – ज्ञान र सिर्जना
ज्योति – चेतना
बगैंचा – समाज
घाँस – उपेक्षित वर्ग
मलम – उपचार र सुधार
यी प्रतीकहरूले कवितालाई केवल नैतिक उपदेशमा सीमित नराखी काव्यात्मकता पनि प्रदान गरेका छन्।

भाषा–शैली
कविताको भाषा अत्यन्त सरल, सहज, बालमैत्री तथा अभिधात्मक छ।

विशेषताहरू—
आत्मपरक शैली
प्रेरणात्मक अभिव्यक्ति
सरल शब्दावली
छोटा वाक्य
सहज लय
नैतिक आदर्शवाद
काव्यगत गुण
राष्ट्रवादी भावना
मानवतावादी दृष्टि
सकारात्मक सोच
कर्मशीलताको आग्रह
प्रेरणात्मक शैली
लयात्मकता
सरल भाषा
स्वाभाविक भावप्रवाह
बालमनोविज्ञानअनुकूल अभिव्यक्ति

संरचनागत मूल्य
कविताको संरचना अत्यन्त सन्तुलित छ।
सात श्लोक वा टुक्राहरूमा प्रत्येकमा चार पङ्क्ति छन।
प्रथम पुरुषको निरन्तर प्रयोग , अन्त्यमा प्रारम्भिक भावकै पुनर्स्थापना ,क्रमशः व्यक्तिगत विकासदेखि राष्ट्रिय विकाससम्मको विचार विस्तार पाइन्छ।
यसले कवितालाई वृत्ताकार संरचना (Circular Structure) प्रदान गरेको छ।

सीमाहरू
समालोचनात्मक दृष्टिले केही पक्ष उल्लेखनीय छन्—
कतिपय पङ्क्तिमा छन्दगत समता छैन।
बिम्ब र प्रतीकको विस्तार सीमित छ।
प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति बढी भएकाले कलात्मक रहस्यात्मकता कम छ।
केही स्थानमा विचार दोहोरिएको अनुभव हुन्छ।
तर यी सबै कुरा ११ वर्षको उमेर लाई आधार मान्दा कमजोरी होइनन्; बरु असाधारण सम्भावनाका प्रारम्भिक संकेत हुन्।

कवितामा_निहित_दार्शनिक_वैचारिक तथा परम्परागत मूल्यहरूको प्रभाव

यस कविताको सूक्ष्म अध्ययन गर्दा यो कुनै एउटा दर्शन वा साहित्यिक वादको प्रत्यक्ष घोषणापत्र नभई परम्परागत नेपाली नैतिक आदर्श, वैदिक–हिन्दू सांस्कृतिक मूल्य, आधुनिक राष्ट्रवादी चेतना तथा उदाउँदो प्रगतिशील जीवनदृष्टिको संगम भएको देखिन्छ। ११ वर्षको उमेरमा लेखिएको कवितामा यति विविध वैचारिक प्रभावहरू देखिनु कविको असाधारण अध्ययनशीलता र तत्कालीन शैक्षिक-सामाजिक परिवेशको प्रभावको द्योतक हो।
कुनै पनि साहित्यिक कृति शून्यबाट जन्मँदैन। त्यसले आफ्नो समय, समाज, संस्कृति, शिक्षा र दार्शनिक परम्पराबाट केही न केही ग्रहण गरेको हुन्छ। विकास गौतमको ‘म बालक’ कविता पनि यसको अपवाद होइन। यद्यपि कवि त्यसबेला मात्र ११ वर्षका थिए, कविताभित्र अभिव्यक्त विचारहरू हेर्दा उनी तत्कालीन नेपाली समाजका नैतिक आदर्श, राष्ट्रिय चेतना, धार्मिक-सांस्कृतिक संस्कार तथा आधुनिक प्रगतिशील सोचबाट प्रभावित देखिन्छन्।

1. वैदिक–हिन्दू नैतिक दर्शनको प्रभाव
कविताको पहिलो पङ्क्तिमै कविले आफूलाई—
“म एक सुकर्म बालक”
भनेका छन्।
यहाँ ‘सुकर्म’ शब्द अत्यन्त अर्थपूर्ण छ। वैदिक तथा हिन्दू दर्शनमा मानव जीवनको सर्वोच्च मूल्य सत्कर्म मानिएको छ। भगवद्गीता ले पनि कर्मलाई जीवनको आधार मानेको छ—
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”
अर्थात् मानिसको अधिकार कर्ममा हुन्छ, फलमा होइन।
कविताभरि ‘सुकर्म’, ‘ज्ञानी’, ‘गुणी’, ‘धर्म’, ‘प्राणत्याग’, ‘सहयोग’ जस्ता शब्दहरूको प्रयोगले नैतिक जीवनलाई सर्वोच्च मूल्यका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। त्यसैले कवितामा हिन्दू नैतिक दर्शनको अप्रत्यक्ष प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ।

2. कर्मयोग दर्शन
कवितामा भाग्य, ईश्वर वा नियतिभन्दा कर्म लाई बढी महत्त्व दिइएको छ।
उदाहरण—
“महान व्यक्ति साथमा
रही सुकर्म गर्दछु।”
र
“कलम लिए नयाँ कुरा
सदैव लेखन थाल्दछु।”
यहाँ निरन्तर कर्म, अध्ययन र सिर्जनालाई जीवनको लक्ष्य बनाइएको छ।
यो दृष्टि गीताको कर्मयोग सँग धेरै निकट देखिन्छ। कविले सफलता होइन, कर्मलाई प्राथमिकता दिएका छन्।

3. राष्ट्रवादी दर्शन
कविताको सबैभन्दा सबल पक्ष राष्ट्रवादी चेतना हो।
उदाहरण—
“स्वदेशको निमित्तमा
म प्राणत्यागी बन्छु।”
तथा
“स्वदेश कीर्ति राख्दछु।”
यी अभिव्यक्तिहरू तत्कालीन नेपालको राष्ट्रनिर्माण, राष्ट्रिय एकता र नागरिक उत्तरदायित्वको भावनाबाट प्रेरित देखिन्छन्।
वि.सं. २०२० को दशकको नेपाली शिक्षा प्रणालीमा राष्ट्रप्रेम, राष्ट्रिय एकता र सेवाभावलाई विशेष महत्त्व दिइन्थ्यो। कवितामा त्यही युगचेतनाको प्रभाव पाइन्छ।
4. मानवतावादी दर्शन
कविताले कुनै जाति, वर्ग वा सम्प्रदायको कुरा गर्दैन; सम्पूर्ण मानवताको कुरा गर्छ।
“दुःख सुख प्रेममा
सहायक पात्र बन्छु।”
र
“समस्त बाल-बालिका
मेरो कुटुम्ब ठान्दछु।”
यसमा “वसुधैव कुटुम्बकम्” को भाव स्पष्ट देखिन्छ।
सम्पूर्ण बालबालिकालाई आफ्नो परिवार सम्झने भावना विश्वमानवतावादी दृष्टिको परिचायक हो।
5. प्रगतिवादी चेतनाको प्रारम्भिक संकेत
यद्यपि यो कविता औपचारिक रूपमा प्रगतिवादी कविता होइन, तर त्यसका केही बीजहरू स्पष्ट भेटिन्छन्।
उदाहरण—
“नयाँ-नयाँ कुरा सिकि”
तथा
“विकास मन्त्र फुक्दछु।”
यहाँ परिवर्तन, विकास, नवीन ज्ञान र चेतनाको आग्रह छ।
परम्परामा मात्र सीमित नरही नयाँ ज्ञान ग्रहण गर्ने सोच प्रगतिशील मानसिकताको संकेत हो। रोचक कुरा के छ भने पछि विकास गौतम स्वयं पनि प्रगतिवादी दर्शनप्रति प्रतिबद्ध बौद्धिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित भए। त्यसको बीजारोपण यस कवितामै देख्न सकिन्छ।

6. आदर्शवादी दर्शन
सम्पूर्ण कविता आदर्श जीवनको उद्घोष हो।
कवि आफूलाई—
महान् यात्री
सहायक
लेखक
कलाकार
ज्ञानी
गुणी
भविष्यको रत्न
बनाउने सपना देख्छन्।
यसमा यथार्थभन्दा आदर्शको मात्रा बढी छ।
यो आदर्शवाद बालसाहित्यको प्रमुख विशेषता पनि हो।

7. शिक्षावादी दर्शन
कविताले ज्ञानलाई सामाजिक परिवर्तनको माध्यम मानेको छ।
उदाहरण—
“कलम लिए नयाँ कुरा
सदैव लेखन थाल्दछु।”
र
“नयाँ-नयाँ कुरा सिकि”
यहाँ शिक्षा, अध्ययन र लेखनलाई राष्ट्रसेवाको माध्यम बनाइएको छ।
यो आधुनिक शिक्षावादी दृष्टिको परिचायक हो।

8. समाजसेवी जीवनदृष्टि
कवितामा व्यक्तिगत सफलताको भन्दा सामाजिक उपयोगिताको भावना बढी छ।
“दुःख सुख प्रेममा
सहायक पात्र बन्छु।”
तथा
“सुचेतनाको मन्त्र लिई
फु फु गरेर फुक्दछु।”
यहाँ कवि समाजमा चेतना फैलाउने अभियानमा देखिन्छन्।
यो समाजसेवी तथा लोकमङ्गलवादी साहित्यिक दृष्टिको परिचायक हो।

9. परम्परागत नेपाली सांस्कृतिक मूल्यहरूको प्रभाव
कवितामा नेपाली समाजका परम्परागत नैतिक संस्कार अत्यन्त स्पष्ट छन्।
जस्तै—
गुरुजनको सम्मान
महान् व्यक्तिको अनुकरण
ज्ञानको महत्त्व
धर्मप्रतिको आस्था
देशप्रेम
सहयोग
सुकर्म
गुणी बन्ने आकाङ्क्षा
उदाहरण—
“महान व्यक्ति साथमा
रही सुकर्म गर्दछु।”
यो नेपाली सामाजिक संस्कारको प्रत्यक्ष प्रतिबिम्ब हो।

10. लोकमङ्गलवादी साहित्यिक दृष्टि
संस्कृत काव्यशास्त्रमा साहित्यको उद्देश्य “लोकहित” मानिएको छ।
कवितामा पनि व्यक्तिगत सुखभन्दा सामाजिक कल्याण प्रमुख देखिन्छ।
“स्वदेशको निमित्तमा…”
“सहायक पात्र बन्छु।”
“स्वदेश कीर्ति राख्दछु।”
यस अर्थमा यो कविता लोकमङ्गलवादी काव्यदृष्टिसँग पनि निकट देखिन्छ।
#समालोचनात्मक निष्कर्ष
समग्रमा ‘म बालक’ कुनै एउटा दर्शनको अनुकरण मात्र होइन, वैदिक कर्मयोग, हिन्दू नैतिक आदर्श, नेपाली सांस्कृतिक मूल्य, राष्ट्रवादी चेतना, मानवतावाद, शिक्षावाद, आदर्शवाद र प्रारम्भिक प्रगतिशील दृष्टिको समन्वित अभिव्यक्ति हो।
अझ उल्लेखनीय पक्ष के हो भने यी विचारहरू कुनै दार्शनिक ग्रन्थको कृत्रिम प्रभावका रूपमा होइनन्, बरु एउटा प्रतिभाशाली बालकको स्वाभाविक जीवनदृष्टिका रूपमा अभिव्यक्त भएका छन्। यही कारणले कविता उपदेशात्मक भएर पनि बोझिलो बनेको छैन; बरु बालमनको निष्कपट आदर्शवाद र जीवनप्रतिको उज्यालो विश्वासले यसलाई जीवन्त बनाएको छ।
यसरी हेर्दा ‘म बालक’ लाई केवल बालकविता नभई भविष्यका शिक्षक, चिन्तक, समाजसेवी र प्रगतिशील बौद्धिक व्यक्तित्व विकास गौतमको वैचारिक बीजपाठ भन्न सकिन्छ। यही पक्षले छ दशकपछि पनि यस कवितालाई साहित्यिक र वैचारिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण बनाएको छ।

समग्र मूल्याङ्कन
छ दशकपछि पुनर्पाठ गर्दा ‘म बालक’ एउटा ऐतिहासिक, प्रेरणामूलक र दस्तावेजीय महत्त्वको बालकविता बनेर देखा पर्छ। यसले बालक विकास गौतमको अन्तरमनमा विद्यमान राष्ट्रप्रेम, ज्ञानपिपासा, समाजसेवा, नैतिकता, प्रगतिशील सोच र नेतृत्व क्षमताको प्रारम्भिक रूप उद्घाटित गर्दछ।
कवितामा व्यक्त आदर्शहरू—देशप्रेम, कर्मशीलता, अध्ययन, सामाजिक उत्तरदायित्व, कला र चेतनाको विकास—उनको पछिल्लो जीवनयात्रामा पनि मूर्तरूपमै देखिन्छन्। शिक्षण, विज्ञान, बौद्धिक नेतृत्व तथा प्रगतिशील वैचारिक सक्रियताले बाल्यकालको यही चेतना जीवनभर विस्तार पाएको पुष्टि गर्छ।
कलात्मक दृष्टिले यो कविता बालसाहित्यको कोटिमा पर्ने सरल र प्रेरणात्मक रचना भए पनि वैचारिक उचाइका कारण सामान्य बालकविताभन्दा माथि उभिन्छ। कविताले कुनै व्यक्तिगत स्वार्थ होइन, सामाजिक दायित्व र राष्ट्रिय पुनर्जागरणको सपना बोकेको छ। यही यसको सबैभन्दा ठूलो साहित्यिक उपलब्धि हो।

निष्कर्ष
‘म बालक’ नेपाली बालकाव्य परम्परामा एउटा प्रेरणादायी दस्तावेजका रूपमा स्थापित हुनसक्ने रचना हो। ११ वर्षको उमेरमा लेखिएको यस कविताले एउटा असाधारण प्रतिभाको प्रारम्भिक संकेत मात्र दिएको छैन, भविष्यका शिक्षक, चिन्तक, लेखक र बौद्धिक अभियन्ताको जीवनदर्शनसमेत पूर्वाभास गराएको छ। आज छ दशकपछि पनि यसका पङ्क्तिहरूमा राष्ट्रप्रेम, सुकर्म, ज्ञान, सेवा र उज्ज्वल भविष्यको आह्वान उत्तिकै सान्दर्भिक सुनिन्छ।
यसर्थ, ‘म बालक’ लाई केवल बाल्यकालको सिर्जना भनेर सीमित गर्नु न्यायोचित हुँदैन; यो विकास गौतमको व्यक्तित्व निर्माणको वैचारिक बीज, जीवनदर्शनको प्रारम्भिक घोषणापत्र र नेपाली बालसाहित्यको प्रेरणात्मक निधिका रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ। यही कारणले यो कविता समयको धुलोले नढाकिएको, बरु समयसँगै अझ उज्यालो बन्दै गएको सिर्जना हो।