पाण्डव शर्मा
घोराहीको बालमन्दिर नजिकै एउटा चिया पसल छ– मेवाड कफी हाउस । बाहिरबाट हेर्दा यो अरू चिया पसलजस्तै लाग्छ । केही टेबल, केही कुर्सी, चिया–कफीका कप र आउने–जाने मानिसहरू । तर, यही पसलको एउटा टेबलमा दैनिकजसो हुने छलफल सुन्नुभयो भने तपाईंलाई लाग्न सक्छ– यो चिया पसल मात्र होइन, विचारको एउटा खुला चौतारी हो ।
हामी प्रायः यहीँ भेटिन्छौँ । भेटघाटको सुरुवात सामान्य हुन्छ । कसैले आजको समाचारको कुरा निकाल्छ । कसैले सामाजिक सञ्जालमा देखेको कुनै भिडियो सुनाउँछ । कसैले फेसबुकमा आएको कुनै कमेन्टको प्रसंग निकाल्छ । त्यसपछि कुरा विस्तारै तन्किँदै जान्छ ।
कहिलेकाहीँ घोराहीको कुनै टोल विकास समितिको निर्वाचनबाट सुरु भएको कुराकानी अमेरिका–चीन सम्बन्धमा पुग्छ । स्थानीय राजनीतिबाट रुस–युक्रेन युद्धतिर मोडिन्छ । इरान र मध्यपूर्वको परिस्थितिमा पुग्छ । देशको अर्थतन्त्र, शिक्षा, समाज, साहित्य र पत्रकारिताका कुरा पनि त्यही टेबलमा आउँछन् ।
अझ रमाइलो कुरा के भने बहसका लागि सधैँ अखबार वा पुस्तक नै चाहिँदैन । फेसबुकमा कसैले लेखेको एउटा वाक्य, कुनै भिडियोमा व्यक्त गरिएको विचार वा कसैले गरेको एउटा कमेन्ट पनि हाम्रो छलफलको विषय बन्छ । तपाईंले सामाजिक सञ्जालमा देखेको कुनै कुरा लिएर आउनुभयो भने त्यसको तथ्य के हो, त्यसको अर्थ के हो र त्यसलाई कसरी बुझ्ने भन्नेबारे बहस सुरु भइहाल्छ ।
कहिलेकाहीँ एउटा सामान्य कमेन्टले निकै लामो बहस जन्माउँछ । भिडियोमा कसैले बोलेको कुराले इतिहासको प्रसंग निकाल्छ । एउटा राजनीतिक पोस्टले अर्थतन्त्रको चर्चा सुरु गराउँछ ।
चिया सकिन थाल्छ । तर कुरा सकिँदैन ।
त्यसैले मेवाड कफी हाउस हाम्रो लागि चिया पिउने ठाउँभन्दा अलि बढी बनेको छ ।
यहाँ योग्यता होइन, विचारको मूल्य छ
हाम्रो टेबलमा बस्न कुनै औपचारिक योग्यता चाहिँदैन । तपाईं शिक्षक हुनुहुन्छ कि प्राध्यापक, पत्रकार हुनुहुन्छ कि इन्जिनियर, व्यवसायी हुनुहुन्छ कि राजनीतिज्ञ– त्यसले तपाईंको बोल्ने अधिकार निर्धारण गर्दैन ।
यहाँ तपाईं आफ्नो कुरा राख्न सक्नुहुन्छ । अरूको कुरा सुन्न सक्नुहुन्छ । चित्त नबुझे प्रश्न गर्न सक्नुहुन्छ । असहमति जनाउन सक्नुहुन्छ ।
चियाको व्यवस्था पनि कसैको जिम्मामा हुँदैन । तपाईंलाई चिया खान मन लाग्यो भने आफैँ मगाउनुहुन्छ । आफ्नो चियाको पैसा आफैँ तिर्नुहुन्छ । अरूको चिया अरूले नै तिर्नुहुन्छ । त्यसमा पनि हाम्रो कुनै औपचारिक हिसाब छैन ।
सायद यही साधारणपनले पनि यो ठाउँलाई आफ्नै बनाएको छ ।
कसैले धेरै बोल्नुहुन्छ । कसैले धेरै सुन्नुहुन्छ । कोही धाराप्रवाह बोल्नुहुन्छ । कोही लामो समयसम्म चुप लागेर बस्नुहुन्छ र अन्तिममा एउटा वाक्य बोल्नुहुन्छ, जसले पूरै बहसलाई अर्को दिशामा लैजान सक्छ ।
कोही अन्तर्मुखी हुनुहुन्छ । कोही बाह्यमुखी । कसैलाई आफ्नो कुरा भन्न मन लाग्छ । कसैलाई अरूको कुरा सुन्न ।
हामीले यहाँ एउटा कुरा अनुभव गरेका छौँ– धेरै बोल्नु र धेरै जान्नु एउटै कुरा होइन । कम बोल्नु र कम जान्नु पनि एउटै कुरा होइन ।
कसैको ज्ञान पुस्तकमा हुन्छ । कसैको अनुभवमा । कसैको पेशामा । कसैको समाजसँगको लामो सम्बन्धमा ।
त्यसैले यहाँ प्रमाणपत्रभन्दा विचार र अनुभवको पनि आफ्नै मूल्य छ ।
सर्जन गौतम : पुस्तकबाट बहसमा आउने ज्ञान
हाम्रा नियमित वक्तामध्ये सर्जन गौतमको उपस्थिति फरक खालको हुन्छ । राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक र साहित्यिक विषयका सयौँ पुस्तक अध्ययन गरेका गौतम कुनै विषय उठेपछि त्यसलाई तत्कालीन घटनामा मात्र सीमित राख्नुहुन्न ।
उहाँको वामपन्थी दृष्टिकोण छ । त्यसैले राजनीतिक वा सामाजिक विषयमा उहाँले राख्ने विचारको आफ्नै वैचारिक आधार हुन्छ ।
हामीले कुनै घटना समाचारका रूपमा ल्याएका हुन्छौँ । उहाँ त्यसको पछाडि रहेको इतिहास, राजनीतिक विचार वा आर्थिक सम्बन्धतिर कुरा लैजानुहुन्छ ।
कहिलेकाहीँ हामीले सामान्य ठानेको विषयलाई उहाँले गम्भीर प्रश्न बनाइदिनुहुन्छ ।
‘यो घटना अहिले मात्र भएको होइन, यसको पछाडि लामो इतिहास छ’ भन्ने कोणबाट उहाँ कुरा सुरु गर्नुहुन्छ । त्यसपछि हाम्रो सामान्य कुराकानी किताब, विचारधारा र इतिहासतिर पुग्छ ।
उहाँको कुरा सबैले मान्नुपर्छ भन्ने छैन । बरु असहमति राख्नेहरू पनि यहीँ हुनुहुन्छ । एउटा तर्क आउँछ, त्यसको प्रतितर्क आउँछ । त्यसपछि फेरि अर्को प्रश्न ।
यही क्रमले बहसलाई जीवन्त बनाउँछ ।
निर्मल गौतम : समाजशास्त्रीय दृष्टिले समाजलाई हेर्ने अभ्यास
महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक तथा समाजशास्त्री निर्मल गौतमको उपस्थिति भएपछि सामाजिक विषयलाई हेर्ने हाम्रो दृष्टिकोण प्रायः अलि फराकिलो हुन्छ ।
कुनै घटना भयो भने हामी त्यसलाई व्यक्तिको व्यवहारका रूपमा बुझिरहेका हुन सक्छौँ । निर्मल गौतम त्यसको पछाडिको सामाजिक संरचना खोज्नुहुन्छ ।
परिवारले मानिसको व्यवहारमा कस्तो प्रभाव पारेको छ ? शिक्षाले समाजमा के परिवर्तन ल्याइरहेको छ ? आर्थिक अवस्थाले मानिसको सोचमा कस्तो असर पारेको छ ? सामाजिक सम्बन्ध र संस्कृतिले व्यक्तिको व्यवहारलाई कसरी निर्देशित गरिरहेको छ ?
यस्ता प्रश्नहरू बहसमा आउँछन् ।
हामी कुनै समस्याको दोष एउटा व्यक्तिमाथि राखिरहेका हुन्छौँ । उहाँ त्यसको सामाजिक कारणतिर ध्यान खिच्नुहुन्छ ।
यसले एउटा सामान्य घटनालाई पनि फरक ढंगले हेर्न सिकाउँछ ।
कहिलेकाहीँ लाग्छ, हामीले एउटै कुरा देखिरहेका छौँ, तर हेर्ने चस्मा फरक छ ।
इतिहासकार सुदीप गौतम : वर्तमानबाट विगततिर फर्काउने आवाज
इतिहासकार सुदीप गौतम आउनुभएको दिन बहसको दिशा धेरैपटक इतिहासतिर फर्किन्छ ।
हामी अहिलेको कुनै राजनीतिक वा सामाजिक घटनाबारे कुरा गरिरहेका हुन्छौँ । सुदीप गौतम त्यसको विगत सम्झाउनुहुन्छ । कुनै घटना अचानक बनेको होइन, त्यसको पछाडि लामो क्रम हुन्छ भन्ने कुरा उहाँको प्रस्तुतिबाट बुझ्न सकिन्छ ।
वर्तमानलाई बुझ्न विगत जान्नुपर्छ । आजको समाज हिजोका निर्णय, संघर्ष, आन्दोलन, परिवर्तन र सम्बन्धबाट बनेको हो ।
कुनै राजनीतिक प्रवृत्ति किन जन्मियो ? कुनै सामाजिक संरचना कसरी विकास भयो ? कुनै घटना अहिलेको अवस्थासम्म आइपुग्दा कति मोड पार गरेर आयो ? यस्ता प्रश्न उठेपछि इतिहासले आफ्नो ठाउँ बनाउँछ ।
त्यसपछि एउटै टेबलमा वर्तमान राजनीति, समाजशास्त्र र इतिहास भेटिन्छन् ।
कहिलेकाहीँ हामीले नयाँ ठानेको विषयको जरा निकै पुरानो रहेछ भन्ने थाहा हुन्छ । कहिलेकाहीँ आजको विवादलाई बुझ्न हिजोको एउटा घटना सम्झनुपर्ने हुन्छ ।
त्यतिबेला चिया पसलको टेबल अलिकति इतिहासको कक्षाजस्तो पनि लाग्छ ।
अरुण शर्मा आएपछि राजनीतिक बहस
कहिलेकाहीँ राजनीतिक विश्लेषक अरुण शर्मा पनि टुप्लुक्क आइपुग्नुहुन्छ । उहाँ आएपछि हाम्रो टेबलमा राजनीतिक विषयको मात्रा स्वाभाविक रूपमा बढ्छ ।
कुनै राजनीतिक घटना किन भयो ? त्यसको तत्कालीन अर्थ के हो ? दलहरूको गतिविधिलाई कसरी बुझ्ने ? कुनै निर्णयको प्रभाव के पर्न सक्छ ? यस्ता प्रश्नहरू उहाँतिर तेर्सिन्छन् ।
उहाँले आफ्नो विश्लेषण राख्नुहुन्छ । त्यसपछि अर्को व्यक्तिले प्रश्न गर्नुहुन्छ । प्रश्नको जवाफसँगै अर्को प्रश्न जन्मिन्छ ।
कहिलेकाहीँ हामीले सामाजिक सञ्जालमा देखेको कुनै राजनीतिक भिडियो पनि बहसमा आउँछ । ‘यसमा भनिएको कुरा कति ठीक होला ?’ भन्ने प्रश्नबाट चर्चा सुरु हुन्छ ।
त्यसपछि भिडियोको विषय मात्र रहँदैन । त्यसको पृष्ठभूमि, राजनीतिक सन्दर्भ र त्यसमा व्यक्त विचारको आधारसम्म कुरा पुग्छ ।
अरुण शर्मा आउनुभएको बेला हाम्रो टेबलको बहसले प्रायः राजनीतिक रूप लिन्छ । उहाँ उठेर जानुभएपछि पनि कतिपय प्रश्न भने त्यहीँ बाँकी रहन्छन् ।
म : प्रश्न गर्ने कि आफैँ बोल्ने ?
म पेशाले पत्रकारिता र शिक्षण गर्छु । पत्रकार भएकाले मेरो भूमिका प्रायः प्रश्न गर्ने हुन्छ ।
कसैले कुनै विषयमा कुरा गरिरहनुभएको छ भने मेरो स्वाभाविक प्रश्न आउँछ– किन ? कसरी ? आधार के हो ? अर्को पक्ष के हो ? यसबाट कसलाई फाइदा हुन्छ ? यसको असर के पर्छ ?
पत्रकारिताको बानी पनि त्यस्तै रहेछ ।
तर म सधैँ प्रश्नकर्ता मात्र कहाँ हुन्छु र ? मौका पाउनासाथ आफूले जानेका कुरा धारा प्रवाह बोल्न थाल्छु । कहिलेकाहीँ आफूले नजानेका कुरा पनि त्यही उत्साहमा बोलिन्छन् ।
त्यसपछि अरूले सच्याउनुहुन्छ ।
कुनै तथ्य गलत रहेछ भने थाहा हुन्छ । कुनै धारणा अपूरो रहेछ भने अर्को पक्ष थपिन्छ ।
त्यही भएर मलाई हाम्रो यो भेटघाट उपयोगी लाग्छ ।
पत्रकारिताले प्रश्न गर्न सिकाउँछ । चिया पसलले कहिलेकाहीँ आफ्नो उत्तरमाथि पनि प्रश्न गर्न सिकाउँछ ।
चिया पसलमा संसार
हाम्रो टेबलको भूगोल पनि अनौठो छ ।
हामी घोराहीमा बसेका हुन्छौँ । तर कुराकानी घोराहीमा मात्र सीमित हुँदैन ।
स्थानीय टोल विकास समितिको निर्वाचनबाट कुरा सुरु हुन्छ । त्यसपछि नेपालको राजनीति आउँछ । त्यहाँबाट अमेरिका–चीन सम्बन्ध । त्यसपछि रुस–युक्रेन युद्ध । कहिलेकाहीँ इरान र मध्यपूर्वको परिस्थिति । त्यसको प्रभाव तेल, व्यापार र विश्व अर्थतन्त्रमा कसरी पर्छ भन्ने चर्चा ।
विश्व राजनीति हाम्रो दैनिक जीवनबाट धेरै टाढा छैन ।
युद्धले तेलको मूल्य बदल्न सक्छ । तेलको मूल्यले यातायात र उत्पादन खर्च बदल्न सक्छ । त्यसले बजारलाई असर गर्न सक्छ । बजारले हाम्रो घरको खर्चलाई ।
त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति पनि अन्ततः हाम्रो भान्सा र चिया पसलसम्म आइपुग्दो रहेछ ।
कहिलेकाहीँ हाम्रो विश्लेषण पूर्ण हुँदैन । तथ्यमा कमजोरी हुन सक्छ । कसैले अर्को तथ्य ल्याएर सच्याउन सक्छ ।
तर एउटा कुरा हुन्छ– हामी प्रश्न गरिरहेका हुन्छौँ ।
सामाजिक सञ्जाल पनि हाम्रो अर्को अखबार
आजकल हाम्रो बहसमा सामाजिक सञ्जालको भूमिका पनि ठूलो छ ।
फेसबुकमा आएको पोस्ट, कसैले गरेको कमेन्ट, टिकटक वा युट्युबमा देखिएको भिडियो, कसैको अन्तर्वार्ता वा कुनै राजनीतिक व्यक्तिको अभिव्यक्ति– यी सबै छलफलका सामग्री बन्न सक्छन् ।
कसैले मोबाइल निकालेर भन्छ– ‘तपाईंहरूले यो भिडियो हेर्नुभएको छ ?’
भिडियो हेरिन्छ ।
त्यसपछि प्रश्न आउँछ– ‘यसमा भनिएको कुरा ठीक हो त ?’
कसैले समर्थन गर्नुहुन्छ । कसैले असहमति जनाउनुहुन्छ । कसैले तथ्य खोज्नुपर्ने बताउनुहुन्छ ।
कहिलेकाहीँ भिडियोको एउटा वाक्यले आधा घण्टा बहस चलाउँछ ।
सामाजिक सञ्जालले हामीलाई सूचना छिटो दिएको छ । तर सूचना र सत्य एउटै कुरा होइन भन्ने कुरा पनि यस्ता छलफलले सम्झाइरहन्छ ।
त्यसैले सामाजिक सञ्जालबाट आएको कुरा हामी कहिलेकाहीँ चियासँगै जाँच्ने प्रयास गर्छौँ ।
असहमति पनि हाम्रो दैनिकी हो
हाम्रो टेबलमा सबैको विचार मिल्दैन । मिल्नैपर्छ भन्ने पनि छैन ।
कसैको कुरा मन परेन भने तपाईं प्रतिवाद गर्न सक्नुहुन्छ । तपाईंको कुरा मन परेन भने अर्को व्यक्तिले प्रतिवाद गर्न सक्नुहुन्छ ।
कहिलेकाहीँ तर्क लामो हुन्छ । कहिलेकाहीँ आवाज पनि ठूलो हुन्छ ।
कतिपयले तर्क गर्नुहुन्छ । कतिपय चुप लाग्नुहुन्छ । कतिपय खुरुक्क अर्को टेबलमा सर्नुहुन्छ ।
तर अर्को दिन फेरि भेट हुन्छ ।
यही कुरा मलाई महत्वपूर्ण लाग्छ ।
विचार नमिल्दैमा सम्बन्ध सकिँदैन ।
तपाईंको विचार फरक हुँदैमा तपाईं मेरो विरोधी हुनुहुन्न ।
लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष पनि यही हो– असहमत भएर पनि एउटै समाजमा बस्न सक्नु ।
चियाको कप सकिन्छ, बहस सकिँदैन
कहिलेकाहीँ हामी उठ्ने बेलासम्म चिया धेरै अगाडि नै सकिएको हुन्छ ।
कसैले आफ्नो कपको अन्तिम घुट्को लिइरहेको हुन्छ । कसैले मोबाइलमा समय हेरिरहेको हुन्छ । अब उठ्नुपर्छ भन्ने लाग्छ ।
तर त्यही बेला कसैले अर्को कुरा निकाल्नुहुन्छ ।
‘एउटा कुरा अझै छ…’
फेरि बहस सुरु हुन्छ ।
अनि घर फर्कने समय फेरि केही पर सर्छ ।
हाम्रो भेटघाटको यही शैली दैनिकी जस्तै भएको छ ।
हामी त्यहाँ कुनै औपचारिक बैठक गर्न जाँदैनौँ । कसैले निमन्त्रणा गर्दैन । एजेन्डा बनाउँदैन । निर्णय लेखिँदैन ।
तर संवाद हुन्छ ।
कहिलेकाहीँ गम्भीर । कहिलेकाहीँ हल्का । कहिलेकाहीँ ज्ञानवर्द्धक । कहिलेकाहीँ केवल रमाइलो ।
तर हरेक भेटपछि केही न केही लिएर उठिन्छ ।
अन्तिम चुस्की
मेवाड कफी हाउस कुनै विश्वविद्यालय होइन । तर यहाँ सिक्ने कुरा धेरै छन् ।
यो संसद होइन । तर यहाँ बहस हुन्छ ।
यो राजनीतिक दलको कार्यालय होइन । तर यहाँ राजनीतिक विचारमाथि छलफल हुन्छ ।
यो अनुसन्धान केन्द्र होइन । तर इतिहास, समाज, अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमाथि प्रश्न उठ्छन् ।
यो साहित्यिक मञ्च होइन । तर पुस्तक र साहित्यका कुरा हुन्छन् ।
यहाँ सर्जन गौतम पुस्तक र वैचारिक दृष्टिकोण लिएर आउनुहुन्छ । निर्मल गौतम समाजशास्त्रीय आँखाले समाजलाई हेर्नुहुन्छ । सुदीप गौतम वर्तमानलाई इतिहाससँग जोड्नुहुन्छ । अरुण शर्मा आउनुभयो भने राजनीतिक विश्लेषणले ठाउँ लिन्छ । म पत्रकारिताको बानीअनुसार प्रश्न गर्छु र मौका परेमा आफूले जानेका–नजानेका कुरा पनि धाराप्रवाह बोल्छु । अरू साथीहरू आफ्ना अनुभव र विचार थप्नुहुन्छ ।
कोही धेरै बोल्नुहुन्छ । कोही धेरै सुन्नुहुन्छ ।
कोही सहमत हुनुहुन्छ । कोही असहमत ।
कोही तर्क गर्नुहुन्छ । कोही चुपचाप अर्को टेबलमा सर्नुहुन्छ ।
तर भोलिपल्ट फेरि भेट हुन्छ ।
आफ्नो चिया आफैँ मगाइन्छ । आफ्नो चियाको पैसा आफैँ तिरिन्छ । अनि फेरि कुनै नयाँ विषयले टेबल समात्छ ।
सायद यही नै हाम्रो चिया पसलको सबैभन्दा सुन्दर कुरा हो ।
यहाँ कसैलाई आफ्नो विचार थोपर्नुपर्ने बाध्यता छैन । कसैलाई अरूको विचार मान्नुपर्ने बाध्यता छैन । तर एकअर्काको कुरा सुन्ने अवसर छ ।
लोकतन्त्र संसदमा मात्र हुँदैन ।
कहिलेकाहीँ त्यो एउटा प्रश्नमा हुन्छ ।
कहिलेकाहीँ असहमतिसँगै एउटै टेबलमा बस्न सक्नुमा हुन्छ ।
कहिलेकाहीँ आफूले गलत बोलेँ भनेर स्वीकार गर्न सक्नुमा हुन्छ ।
र कहिलेकाहीँ फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई भोलिपल्ट फेरि चियाका लागि त्यही टेबलमा भेट्न सक्नुमा पनि हुन्छ ।
त्यसैले मेवाड कफी हाउसलाई लोकतन्त्रको औपचारिक पहरेदार भन्नु शायद ठूलो दाबी होला । तर यसलाई लोकतान्त्रिक संवादको एउटा सानो चौतारी भन्नचाहिँ सकिन्छ ।
घोराहीको एउटा सामान्य चिया पसलमा हामी चिया मात्र पिउँदैनौँ ।
हामी विचार साट्छौँ ।
प्रश्न गर्छौँ ।
सुन्छौँ ।
असहमत हुन्छौँ ।
कहिलेकाहीँ आफ्नो धारणा बदल्छौँ ।
अनि फेरि भोलिपल्ट भेटिन्छौँ ।
चिया सकिन्छ ।
कप खाली हुन्छ ।
तर बहस सकिँदैन ।
सायद प्रश्न जीवित रहनु नै लोकतन्त्र जीवित रहनुको एउटा सानो संकेत हो ।
